Kısa yanıt
SPSS'te test seçimi üç soruyla yapılır: bağımlı değişkeniniz hangi ölçme düzeyinde (sürekli mi kategorik mi), kaç grubu karşılaştırıyorsunuz ve gruplar bağımsız mı bağımlı mı? Bu üç yanıt testi belirler. Testi seçtikten sonra varsayımlarını (normallik, varyans homojenliği) kontrol eder, ihlal varsa parametrik olmayan karşılığına geçersiniz. Raporlamada p değeriyle birlikte etki büyüklüğünü de verirsiniz.
SPSS öğrenmek menüleri ezberlemek değildir. Analizde yaptığınız hataların çoğu testi çalıştırmadan önce, veri hazırlığı ve varsayım kontrolü aşamasında oluşur. Bu hatalar çıktıyı sessizce bozar: sonuç anlamlı görünür ama savunamazsınız.
Bu rehber üç işi yapar. Önce veri setinizi analize hazır hâle getirmenizi sağlar; sonra hangi testi seçeceğinizi üç soruya indirger; en sonunda çıktıyı APA 7 biçiminde nasıl raporlayacağınızı gösterir.
Önce veri seti: testten önceki dört kontrol
Analize başlamadan önce veri setinizde dört şeyi kontrol edin. Bu kontroller olmadan çalıştırdığınız her test, sağlam görünen ama savunulamayan bir çıktı üretir.
- 01
Ölçme düzeylerini tanımlayın
SPSS'te Variable View sekmesinde her değişkenin Measure alanını doğru işaretleyin: Nominal (cinsiyet, bölüm), Ordinal (eğitim düzeyi, tek bir Likert maddesi), Scale (yaş, ölçek toplam puanı). Bu alan yanlışsa SPSS bazı testleri hiç önermez.
- 02
Eksik veriyi kodlayın
Boş hücreyi 0 ile doldurmayın — 0 geçerli bir yanıt olabilir. Eksik değeri Missing Values alanında tanımlayın. Ardından eksikliğin rastgele mi yoksa belirli bir gruba mı yığıldığına bakın; ikincisi bulgularınızı yanlı hâle getirir.
- 03
Ters maddeleri çevirin
Olumsuz ifade edilmiş maddeleri Transform → Recode into Different Variables ile çevirin. Bu adımı atlarsanız güvenirlik katsayınız düşük çıkar ve nedenini bulamazsınız. Çevirdiğinizi doğrulamak için ters maddeyle toplam puan arasındaki korelasyonun pozitif olduğunu kontrol edin.
- 04
Uç değerleri inceleyin
Kutu grafiğiyle (Analyze → Descriptive Statistics → Explore) uç değerleri görün. Uç değeri hemen silmeyin: önce veri giriş hatası mı yoksa gerçek bir gözlem mi olduğuna bakın. Sildiğiniz her gözlemi ve gerekçesini yöntem bölümünde yazın.
Özet: Ölçme düzeyi, eksik veri, ters madde ve uç değer — bu dördü temiz değilse test sonucunuz da temiz değildir.
Ölçek kullanıyorsanız: güvenirlik
Hazır bir ölçek kullanıyorsanız, testlere geçmeden önce ölçeğin bu örneklemde tutarlı çalıştığını göstermeniz beklenir. Analyze → Scale → Reliability Analysis ile Cronbach alfa hesaplayın.
Yaygın kabul .70 ve üzeridir; keşifsel çalışmalarda .60 savunulabilir. Ancak alfa tek başına yeterli bir gösterge değildir: madde sayısı arttıkça alfa da mekanik olarak yükselir. Düşük alfa gördüğünüzde toplam katsayıya değil, çıktıdaki madde-toplam korelasyonlarına bakın. Bu değeri .30'un altında kalan madde, ölçeğin geri kalanıyla aynı şeyi ölçmüyor olabilir.
Madde çıkarmadan önce
Özet: Alfayı raporlayın ama kararınızı madde-toplam korelasyonlarına dayandırın.
Test seçimi: üç soru
Hangi testi kullanacağınız kişisel tercih değildir; verinizin yapısı belirler. Üç soruyu sırayla yanıtlayın, test kendiliğinden çıkar.
- Bağımlı değişkeniniz hangi ölçme düzeyinde? Sürekli (ölçek puanı, süre, yaş) mı, kategorik (evet/hayır, tercih) mi?
- Kaç grubu ya da kaç ölçümü karşılaştırıyorsunuz? İki mi, üç ve daha fazla mı?
- Gruplar birbirinden bağımsız mı (farklı kişiler), yoksa bağımlı mı (aynı kişilerin öncesi–sonrası)?
| Durum | Parametrik test | Varsayım ihlalinde |
|---|---|---|
| Sürekli DV · 2 bağımsız grup | Bağımsız örneklem t-testi | Mann-Whitney U |
| Sürekli DV · 2 bağımlı ölçüm | Bağımlı örneklem t-testi | Wilcoxon işaretli sıralar |
| Sürekli DV · 3+ bağımsız grup | Tek yönlü ANOVA | Kruskal-Wallis H |
| Sürekli DV · 3+ bağımlı ölçüm | Tekrarlı ölçümler ANOVA | Friedman |
| İki sürekli değişken arası ilişki | Pearson korelasyonu | Spearman rho |
| Sürekli DV · birden çok yordayıcı | Çoklu regresyon | — |
| Kategorik DV · kategorik IV | Ki-kare bağımsızlık testi | Fisher kesin testi |
| İki düzeyli kategorik DV · yordayıcılar | Lojistik regresyon | — |
Özet: Ölçme düzeyi + grup sayısı + bağımlılık = test. Üçünü yazmadan SPSS menüsünü açmayın.
Varsayım kontrolü: neyi, nasıl
Parametrik testler verinin belirli koşulları sağladığını varsayar. Bu koşullar sağlanmadığında p değeri güvenilmez hâle gelir. Hangi varsayımın hangi testte geçerli olduğunu bilmek, jürinin en sık sorduğu sorulardan birine hazırlıklı olmak demektir.
Normallik
Normallik, bağımlı değişkenin her grup içindeki dağılımıyla ilgilidir; tüm veri setiyle değil. SPSS'te Explore altında Shapiro-Wilk ve Kolmogorov-Smirnov testleri sunulur. Shapiro-Wilk küçük örneklemlerde daha duyarlıdır; buna karşılık örneklem büyüdükçe her iki test de çok küçük sapmaları anlamlı bulur.
Bu yüzden normalliği tek bir p değerine bağlamayın. Çarpıklık ve basıklık katsayılarına (yaygın kabul edilen aralık ±1, daha esnek yorumlarda ±2), histograma ve Q-Q grafiğine birlikte bakın. Örneklem büyüdükçe merkezi limit teoremi nedeniyle ortalamaların dağılımı normale yaklaşır; bu durumda küçük sapmalar parametrik testi engellemez.
Varyans homojenliği
Bağımsız gruplar karşılaştırılırken grupların varyanslarının benzer olması beklenir. SPSS bunu Levene testiyle raporlar. Levene anlamlıysa varyanslar farklıdır: t-testinde çıktının “Equal variances not assumed” satırını raporlayın, ANOVA'da Welch düzeltmesine geçin.
Regresyona özgü varsayımlar
- Doğrusallık: yordayıcı ile yordanan arasındaki ilişkinin doğrusal olması. Saçılım grafiğiyle kontrol edin.
- Çoklu bağlantı: yordayıcıların birbiriyle aşırı ilişkili olmaması. VIF değerlerine bakın; yaygın eşik VIF < 10, daha muhafazakâr yorumlarda < 5.
- Hataların bağımsızlığı: Durbin-Watson değerinin 2'ye yakın olması beklenir.
- Aykırı ve etkili gözlemler: Cook mesafesi büyük olan gözlemleri ayrıca inceleyin.
Özet: Varsayım ihlali analizi durdurmaz; sizi tablodaki sağ sütuna ya da düzeltilmiş bir çıktıya yönlendirir.
Etki büyüklüğü: p değeri tek başına yetmez
p değeri yalnızca farkın rastlantıyla açıklanıp açıklanamayacağını söyler; farkın ne kadar büyük olduğunu söylemez. Büyük örneklemlerde çok küçük farklar da anlamlı çıkar. APA 7, anlamlılık testiyle birlikte etki büyüklüğünün raporlanmasını bekler.
| Test | Etki büyüklüğü | Yaygın yorum aralıkları |
|---|---|---|
| t-testi | Cohen's d | 0.2 küçük · 0.5 orta · 0.8 büyük |
| ANOVA | Eta-kare (η²) / kısmi eta-kare | 0.01 küçük · 0.06 orta · 0.14 büyük |
| Korelasyon | r'nin kendisi | 0.10 küçük · 0.30 orta · 0.50 büyük |
| Regresyon | R² (açıklanan varyans) | Modele ve alana göre yorumlanır |
| Ki-kare | Cramér's V | Serbestlik derecesine göre değişir |
Anlamsız çıkan sonuç
Özet: Her anlamlılık testinin yanına etki büyüklüğünü yazın; jüri farkın büyüklüğünü sorar.
Çıktıyı APA 7 biçiminde raporlama
SPSS çıktısını ekran görüntüsü olarak teze eklemeyin. Tabloyu APA biçiminde yeniden oluşturun ve yalnızca gerekli değerleri bırakın. Metin içinde ise bulguyu şu kalıpla yazarsınız:
- t-testi: t(serbestlik derecesi) = değer, p = değer, d = değer
- ANOVA: F(df1, df2) = değer, p = değer, η² = değer
- Korelasyon: r(df) = değer, p = değer
- Regresyon: F(df1, df2) = değer, p = değer, R² = değer; ardından her yordayıcı için β ve p
- Ki-kare: χ²(df, N = örneklem) = değer, p = değer
p değerini üç ondalık basamakla yazın ve .001'in altındaysa “p < .001” biçimini kullanın. Türkçe metinlerde ondalık ayırıcı olarak virgül kullanıyorsanız bunu tez boyunca tutarlı uygulayın; enstitü kılavuzunuz bu konuda kural içeriyorsa kılavuz önceliklidir.
Özet: Ekran görüntüsü değil, yeniden kurulmuş APA tablosu; metinde ise standart kalıp.
En sık yapılan sekiz hata
Kontrol listesi
- Ölçme düzeyini Variable View'da yanlış tanımlamak ve buna göre yanlış test seçmek.
- Ters maddeleri çevirmeden güvenirlik hesaplamak.
- Normalliği yalnızca Shapiro-Wilk p değerine bakarak reddetmek.
- Levene anlamlıyken düzeltilmemiş t değerini raporlamak.
- ANOVA anlamlı çıktığında post-hoc yapmadan hangi grupların farklılaştığını yorumlamak.
- Korelasyonu nedensellik gibi okumak.
- Etki büyüklüğünü hiç raporlamamak.
- Regresyonda çoklu bağlantıyı kontrol etmeden katsayıları yorumlamak.
Bu hataların çoğu analiz aşamasında değil, planlama aşamasında önlenir. Analiz planını veri toplamadan önce kurmayı araştırma yöntemi rehberimizde, gereken katılımcı sayısını hesaplamayı ise örneklem büyüklüğü rehberimizde anlattık.
Ne zaman destek almalısınız?
Yukarıdaki adımlar çoğu tez çalışması için yeterlidir; bu rehberi izleyerek analizi kendiniz yürütebilirsiniz. Danışmanlık şu durumlarda anlamlı olur:
- Veriyi topladınız ve ölçme düzeyinin seçtiğiniz teste uymadığını fark ettiniz; bu noktada seçenekleriniz sınırlı ve doğru kararı vermek deneyim istiyor.
- Modeliniz aracılık, düzenleyicilik ya da yapısal eşitlik modellemesi gerektiriyor; karar tablosundaki testler yetmiyor.
- Ölçeğiniz beklenen faktör yapısını vermedi ve yapıyı zorlamadan nasıl ilerleyeceğinizi bilmiyorsunuz.
- Savunma yaklaşıyor; her sayının ne anlama geldiğini hızlıca oturtmanız gerekiyor.
Sık sorulan sorular
Verim normal dağılmıyor, ne yapmalıyım?
Önce normalliği doğru değerlendirdiğinizden emin olun: çarpıklık–basıklık katsayılarını, histogramı ve örneklem büyüklüğünü birlikte inceleyin. Büyük örneklemlerde küçük sapmalar parametrik testi engellemez. Sapma gerçekten ciddiyse test seçim tablosundaki parametrik olmayan karşılığa geçin.
Likert verisi parametrik test için uygun mu?
Tek bir madde ordinal kabul edilir. Buna karşılık birden çok maddenin ortalaması alınarak üretilen ölçek puanları alanyazında yaygın olarak sürekli değişken gibi ele alınır ve parametrik testlerle analiz edilir. Hangi yolu seçtiyseniz gerekçesini yöntem bölümünde yazın.
ANOVA anlamlı çıktı, sonra ne yapmalıyım?
ANOVA yalnızca gruplar arasında en az bir fark olduğunu söyler; hangi grupların farklılaştığını söylemez. Bunun için post-hoc testi uygularsınız. Varyanslar homojense Tukey HSD, homojen değilse Games-Howell yaygın tercihlerdir.
SPSS yerine ücretsiz alternatif var mı?
Jamovi ve JASP benzer bir arayüzle çalışan ücretsiz seçeneklerdir ve tez çalışmalarında kabul görür. R daha esnektir ancak öğrenme süresi uzundur. Aracı değiştirmek test seçimi mantığını değiştirmez.
Yazan
Tez Danışmanlığı
Rehberlerimizi, ön görüşmelerde ve danışmanlık seanslarında en sık karşılaştığımız sorulardan üretiyoruz. Yayımlamadan önce alanında doktora düzeyinde çalışmış bir danışman okur.
Akademik etik ilkelerimiz →İlgili yazılar
Ön görüşme
Tezinizin bulunduğu aşamayı 30 dakikada birlikte değerlendirelim. Ücretsiz, taahhütsüz.
Talep gönderin