Kısa yanıt
Bağımsız örneklem t-testi, iki farklı grubun bir sürekli değişkendeki ortalamalarını karşılaştırır. SPSS'te Analyze → Compare Means → Independent-Samples T Test yolundan uygulanır. Levene testi anlamlıysa (p < .05) alt satırdaki düzeltilmiş değerler okunur; raporlamada t, serbestlik derecesi, p ve Cohen d birlikte verilir.
Bağımsız örneklem t-testi, tez analizlerinde en sık kullanılan testtir: kadın–erkek, deney–kontrol, kamu–özel gibi iki grubun bir sürekli değişkendeki ortalamalarını karşılaştırır. Sık kullanılması, sık doğru kullanıldığı anlamına gelmez; Levene satırının yanlış okunması ve etki büyüklüğünün atlanması en yaygın iki hatadır.
Kısa özet
- Koşul: iki bağımsız grup + sürekli (scale) bir bağımlı değişken.
- Aynı kişilerin iki ölçümü için bağımsız değil, bağımlı örneklem t-testi kullanılır.
- Levene p < .05 ise SPSS çıktısının alt satırı okunur.
- p değeri tek başına yetmez; Cohen d raporlanır.
- Varsayımlar ciddi biçimde ihlal ediliyorsa Mann-Whitney U'ya geçilir.
Ne zaman kullanılır, ne zaman kullanılmaz?
| Durum | Doğru test |
|---|---|
| Kadın ve erkeklerin kaygı puanı karşılaştırması | Bağımsız örneklem t-testi |
| Aynı öğrencilerin ön test–son test puanları | Bağımlı (eşleştirilmiş) örneklem t-testi |
| Üç fakültenin memnuniyet puanı karşılaştırması | Tek yönlü ANOVA |
| İki grubun evet/hayır yanıt dağılımı | Ki-kare bağımsızlık testi |
| Küçük örneklemde ciddi normallik ihlali | Mann-Whitney U |
Varsayımlar
- Ölçüm düzeyi: Bağımlı değişken sürekli (Likert ölçek toplam/ortalama puanları dâhil), gruplama değişkeni iki kategorili olmalıdır.
- Gözlemlerin bağımsızlığı: Her katılımcı yalnızca bir grupta yer alır ve yalnızca bir kez ölçülür.
- Normallik: Bağımlı değişken her iki grupta da yaklaşık normal dağılmalıdır. Çarpıklık–basıklık (±1), histogram ve Q-Q grafiği birlikte değerlendirilir; grup büyüklükleri 30'un üzerindeyse test küçük sapmalara dayanıklıdır.
- Varyans homojenliği: Grupların varyansları benzer olmalıdır; SPSS bunu Levene testiyle otomatik sınar.
Levene'i ters okumayın
SPSS'te adım adım uygulama
- 01
Değişkenleri hazırlayın
Gruplama değişkeni sayısal kodlanmalı (ör. 1 = kadın, 2 = erkek) ve Value Labels tanımlanmalıdır. Bağımlı değişkenin Measure alanı Scale olmalıdır.
- 02
Testi açın
Analyze → Compare Means → Independent-Samples T Test. Bağımlı değişkeni Test Variable(s), gruplama değişkenini Grouping Variable kutusuna taşıyın.
- 03
Grupları tanımlayın
Define Groups penceresine grup kodlarını (1 ve 2) yazın. Bu adım atlanırsa test çalışmaz.
- 04
Çıktıyı okuyun
Group Statistics tablosundan ortalama ve standart sapmaları, Independent Samples Test tablosundan önce Levene sonucunu, sonra uygun satırdaki t, df ve p değerlerini alın.
- 05
Etki büyüklüğünü hesaplayın
Güncel SPSS sürümleri Cohen d'yi çıktıda verir; vermiyorsa d = (M₁ − M₂) / birleştirilmiş standart sapma formülüyle elle hesaplanır.
Etki büyüklüğü: p değerinin söylemediği
p değeri, farkın şansa bağlı olup olmadığını söyler; farkın büyüklüğünü söylemez. 1.000 kişilik bir örneklemde 0,1 puanlık önemsiz bir fark bile p < .05 çıkabilir. Bu yüzden raporlamada Cohen d zorunludur: 0,20 küçük, 0,50 orta, 0,80 büyük etki olarak yorumlanır.
Tersi de geçerlidir: küçük örneklemde p = .08 çıkan orta büyüklükte bir fark, “fark yoktur” diye kestirilip atılmamalı; istatistiksel güç sınırlılığıyla birlikte tartışılmalıdır.
APA 7 formatında raporlama
Eksiksiz bir raporlama cümlesi dört bileşeni içerir: betimleyiciler, test istatistiği, p ve etki büyüklüğü.
Kadın katılımcıların sınav kaygısı puanları (M = 3,74; SS = 0,68), erkek katılımcılardan (M = 3,41; SS = 0,72) anlamlı düzeyde yüksek bulunmuştur; t(246) = 3,67, p < .001, d = 0,47.
Örnek raporlama cümlesi
Tabloda ise her grup için n, ortalama ve standart sapma ile t, df, p ve d sütunları yer alır. SPSS çıktısı ekran görüntüsü olarak teze eklenmez; tablo APA 7 kurallarına göre yeniden oluşturulur.
Sık yapılan hatalar
- Levene anlamlıyken üst satırın raporlanması.
- Bağımlı ölçümlerin (ön test–son test) bağımsız testle analiz edilmesi.
- Etki büyüklüğünün hiç verilmemesi.
- İkiden fazla grubun ikili t-testlerle taranması (Tip I hata şişer; ANOVA gerekir).
- Tek maddelik Likert sorusunun sürekli değişken gibi kullanılması.
- Anlamsız sonucun 'gruplar eşittir' diye yorumlanması — test eşitliği kanıtlamaz, farkı tespit edemediğini söyler.
Varsayımlar ciddi biçimde karşılanmıyorsa Mann-Whitney U doğru alternatiftir; test seçiminin bütünsel mantığı için SPSS analiz rehberimize bakabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Gruplarım eşit büyüklükte değil, t-testi yapabilir miyim?
Evet; t-testi eşit grup büyüklüğü gerektirmez. Ancak büyüklükler çok dengesizse (ör. 30'a 300) varyans homojenliği daha kritik hâle gelir; Levene sonucuna göre düzeltilmiş satırı kullanın.
Likert verisiyle t-testi yapılır mı?
Birden çok maddenin ortalaması alınarak oluşturulan ölçek puanları yaygın olarak sürekli kabul edilir ve t-testiyle analiz edilir. Tek madde ise ordinaldir; Mann-Whitney U daha savunulabilirdir.
Tek yönlü mü çift yönlü mü test etmeliyim?
Sosyal bilimlerde varsayılan çift yönlüdür. Tek yönlü test, yalnızca yön hakkında güçlü kuramsal gerekçe varsa ve bu gerekçe hipotezde önceden yazılmışsa kullanılır.
Yazan
Tez Danışmanlığı
Rehberlerimizi, ön görüşmelerde ve danışmanlık seanslarında en sık karşılaştığımız sorulardan üretiyoruz. Yayımlamadan önce alanında doktora düzeyinde çalışmış bir danışman okur.
Akademik etik ilkelerimiz →İlgili yazılar
Ön görüşme
Tezinizin bulunduğu aşamayı 30 dakikada birlikte değerlendirelim. Ücretsiz, taahhütsüz.
Talep gönderin