Kısa yanıt
Faktör analizi, ölçek maddelerinin hangi boyutlar altında toplandığını inceler. Yapı bilinmiyorsa açımlayıcı (AFA), kuramsal yapı sınanacaksa doğrulayıcı (DFA) faktör analizi kullanılır. AFA'da KMO ≥ .60 ve anlamlı Bartlett testi ön koşuldur; faktör yükü .40 altındaki ve binişik maddeler değerlendirilir. DFA'da CFI/TLI ≥ .90 ve RMSEA ≤ .08 yaygın kabul ölçütleridir.
Bir ölçeğin toplam puanını kullanabilmeniz için önce o maddelerin gerçekten aynı yapıyı ölçtüğünü göstermeniz gerekir. Faktör analizi tam olarak bunu yapar: maddeler arası korelasyon örüntüsünden, gözlenemeyen boyutları (faktörleri) çıkarır. Tezlerde en sık sorulan soru da buradan doğar: AFA mı, DFA mı, yoksa ikisi birden mi?
Kısa özet
- AFA keşfeder: yapı bilinmiyorsa veya yeni ölçek geliştiriliyorsa.
- DFA sınar: kuramsal yapı belliyse (uyarlanmış ölçeklerde standart beklenti).
- AFA ve DFA aynı örneklemde yapılmaz; veri bölünür ya da iki ayrı örneklem toplanır.
- AFA ön koşulu: KMO ≥ .60 ve Bartlett p < .05.
- DFA'da tek bir indeks yetmez; CFI, TLI, RMSEA ve SRMR birlikte raporlanır.
AFA mı DFA mı?
| Durum | Uygun analiz | Yazılım |
|---|---|---|
| Yeni ölçek geliştiriyorum | Önce AFA, ayrı örneklemde DFA | SPSS + AMOS / R (lavaan) |
| Türkçeye uyarlanmış ölçeği kullanıyorum | DFA (yapıyı kendi verinizde doğrulama) | AMOS, lavaan, Jamovi |
| Ölçek beklenen boyutları vermedi | AFA ile yapıyı yeniden inceleme | SPSS, Jamovi |
| Yapısal eşitlik modeli kuracağım | Önce ölçme modeli (DFA), sonra yapısal model | AMOS, SmartPLS, lavaan |
AFA: adım adım
- 01
Ön koşulları sınayın
KMO örneklem yeterliği ≥ .60 (tercihen ≥ .80) ve Bartlett küresellik testi p < .05 olmalıdır. KMO düşükse örneklem, madde sayısına göre yetersizdir.
- 02
Çıkarma yöntemini seçin
Ölçek geliştirmede temel eksen faktörleştirmesi (principal axis factoring) kuramsal olarak daha uygundur; temel bileşenler analizi (PCA) veri indirgeme amaçlıdır ve teknik olarak faktör analizi değildir.
- 03
Faktör sayısına karar verin
Tek ölçüte güvenmeyin: özdeğer > 1 kuralı faktör sayısını çoğu zaman şişirir. Yamaç grafiği (scree plot), açıklanan varyans ve mümkünse paralel analiz birlikte değerlendirilir.
- 04
Döndürme uygulayın
Faktörlerin ilişkili olması bekleniyorsa (sosyal bilimlerde genellikle beklenir) Promax veya Direct Oblimin; ilişkisizlik varsayılıyorsa Varimax kullanılır.
- 05
Maddeleri değerlendirin
Faktör yükü .40'ın altındaki maddeler ile iki faktöre .32 üzerinde yüklenen (binişik) maddeler incelenir. Silme kararı yalnızca istatistiksel değil kuramsal da olmalıdır.
- 06
Sonucu adlandırın
Her faktöre, altında toplanan maddelerin ortak içeriğini yansıtan bir ad verilir ve güvenirlik (Cronbach alfa / McDonald omega) faktör bazında hesaplanır.
En sık hata: PCA + Varimax otomatizmi
DFA: uyum indeksleri nasıl okunur?
DFA'da model, verinize ne kadar uyuyorsa o kadar iyidir; bu uyum tek bir sayıyla değil bir indeks setiyle raporlanır. Ki-kare değeri örneklem büyüklüğüne aşırı duyarlı olduğundan tek başına ölçüt alınmaz.
| İndeks | Kabul edilebilir | İyi uyum |
|---|---|---|
| χ²/df | ≤ 5 | ≤ 3 |
| CFI | ≥ .90 | ≥ .95 |
| TLI | ≥ .90 | ≥ .95 |
| RMSEA | ≤ .08 | ≤ .06 |
| SRMR | ≤ .08 | ≤ .05 |
Uyum yetersizse modifikasyon indeksleri incelenir; ancak yalnızca kuramsal olarak savunulabilir düzeltmeler yapılır (örneğin benzer ifadeli iki maddenin hata kovaryansı). Uyumu yükseltmek için mekanik biçimde kovaryans eklemek, modeli veriye uydurmaktır ve savunmada aleyhinize işler.
Örneklem büyüklüğü
AFA için madde başına 5–10 katılımcı yaygın ölçüttür; 30 maddelik bir ölçekte bu 150–300 kişi demektir. DFA'da 200 üzeri örneklem genel beklentidir ve model karmaşıklaştıkça artar. Ayrıntılı hesap için örneklem rehberimize bakın.
Raporlama
- AFA: KMO ve Bartlett sonuçları, çıkarma ve döndürme yöntemi, faktör sayısı kararının gerekçesi, faktör yükleri tablosu, açıklanan toplam varyans, silinen maddeler ve gerekçeleri.
- DFA: Tahmin yöntemi (genellikle maksimum olabilirlik), uyum indeksleri seti, standartlaştırılmış yol katsayıları, varsa modifikasyonlar ve kuramsal gerekçeleri.
- Her iki analizde de faktör bazında güvenirlik katsayıları verilir.
Tablolar SPSS/AMOS çıktısı olarak değil, APA 7 düzeninde yeniden oluşturulmuş biçimde sunulur. Ölçme modeli doğrulandıktan sonra yapısal ilişkilerin sınanmasına geçilir; bu bütünsel akışı SPSS analiz rehberinde ele aldık.
Sık sorulan sorular
AFA ve DFA'yı aynı veriyle yapabilir miyim?
Yöntemsel olarak önerilmez: keşfettiğiniz yapıyı aynı veride doğrulamak döngüsel bir kanıttır. Veri setini rastgele ikiye bölmek veya iki ayrı örneklem toplamak standart çözümlerdir.
Faktör yükü sınırı .30 mu .40 mı?
Kaynağa göre değişir: .32 minimum kabul, .40 pratik alt sınır olarak yaygındır. Hangi ölçütü kullandığınızı kaynağıyla birlikte yöntem bölümünde belirtmeniz yeterlidir.
DFA için hangi yazılımı kullanmalıyım?
AMOS görsel arayüzü nedeniyle tezlerde en yaygın tercihtir; R'ın lavaan paketi ücretsiz ve güçlüdür, Jamovi'nin DFA modülü de temel modeller için yeterlidir. Sonuçlar yazılımdan bağımsız olarak aynı biçimde raporlanır.
Tek faktörlü çıkan ölçek sorun mu?
Hayır — ölçeğin özgün yapısı tek boyutluysa beklenen sonuçtur. Sorun, çok boyutlu bir ölçeğin sizin verinizde tek boyuta çökmesidir; bu durumda örneklem, çeviri ve madde sıralaması etkileri tartışılmalıdır.
Yazan
Tez Danışmanlığı
Rehberlerimizi, ön görüşmelerde ve danışmanlık seanslarında en sık karşılaştığımız sorulardan üretiyoruz. Yayımlamadan önce alanında doktora düzeyinde çalışmış bir danışman okur.
Akademik etik ilkelerimiz →İlgili yazılar
Ön görüşme
Tezinizin bulunduğu aşamayı 30 dakikada birlikte değerlendirelim. Ücretsiz, taahhütsüz.
Talep gönderin