Kısa yanıt
Araştırma yöntemi, araştırma sorusunun gerektirdiği kanıt türüne göre belirlenir. “Ne kadar, ne sıklıkta, hangi değişkenle ilişkili” soruları nicel; “nasıl, neden, hangi anlamda” soruları nitel desen gerektirir. Nedensellik iddiası varsa deneysel desen, ilişki incelemesi varsa tarama deseni uygundur.
“Nicel mi yapayım, nitel mi?” sorusu tez sürecinde en sık sorulan sorulardan biri. Ancak bu soru, araştırma sorusu netleşmeden yanıtlanamaz. Yöntem bir tercih değil, sorunuzun gerektirdiği kanıt türünün sonucudur.
Kısa özet
- Soru türü deseni belirler; desen soruyu değil.
- Nedensellik iddiası varsa deneysel veya yarı deneysel desen gerekir.
- Karma desen iki katı iş yüküdür; gerekçesi güçlü olmalıdır.
- Yöntem bölümünde her karar gerekçesiyle yazılır.
- Sınırlılıkları yazmak, tezi zayıflatmaz; olgunluk göstergesidir.
Soru türünden desene
| Soru kalıbı | Uygun yaklaşım | Tipik desen |
|---|---|---|
| X ile Y arasında ilişki var mı? | Nicel | İlişkisel tarama |
| X, Y'yi etkiliyor mu? | Nicel | Deneysel / yarı deneysel |
| Gruplar arasında fark var mı? | Nicel | Karşılaştırmalı tarama |
| Bu deneyim nasıl yaşanıyor? | Nitel | Fenomenoloji |
| Bu süreç nasıl işliyor? | Nitel | Durum çalışması |
| Bu olgu neden böyle gelişti? | Nitel | Kuram oluşturma / süreç izleme |
| Sayısal bulgu neden böyle çıktı? | Karma | Açıklayıcı sıralı desen |
| Ölçek yok, önce keşfetmem gerek | Karma | Keşfedici sıralı desen |
Nicel desenlerde temel ayrım
Nicel araştırmalarda belirleyici soru şudur: bağımsız değişkeni siz mi manipüle ediyorsunuz? Ediyorsanız deneysel, etmiyorsanız tarama (survey) desenindesiniz.
Bu ayrım, kurabileceğiniz iddiayı doğrudan belirler. Tarama deseninde “etkilemektedir” yerine “ilişkilidir” veya “yordamaktadır” demeniz gerekir. Bu, savunmada en sık düzeltilen ifade hatasıdır.
Sık yapılan hata
Nitel desenlerde ne aranır?
Nitel araştırmalarda güvenilirlik, istatistiksel testlerle değil süreç şeffaflığıyla kurulur. Yöntem bölümünüzde şu beş unsur açıkça yazılmalıdır: katılımcı seçim ölçütleri, sahaya erişim biçimi, veri toplama süreci, kodlama düzeni ve inandırıcılık stratejileri.
İnandırıcılık için kullanılan standart stratejiler: katılımcı teyidi (member checking), veri çeşitlemesi (triangulation), akran incelemesi ve ayrıntılı betimleme. Bunlardan en az ikisinin uygulanması beklenir.
Karma desen ne zaman gerekir?
Karma desen, iki yöntemin de kullanıldığı değil, birinin diğerini beslediği tasarımdır. Yalnızca “hem anket yaptım hem görüşme yaptım” demek karma desen değildir; iki veri setinin nasıl bütünleştirildiği açıklanmalıdır.
- Açıklayıcı sıralı: Önce nicel, sonra beklenmedik bulguları açıklamak için nitel.
- Keşfedici sıralı: Önce nitel (ölçek geliştirmek için), sonra nicel.
- Eş zamanlı: İki veri seti aynı anda toplanır ve yorumda birleştirilir.
Karma desen, tek başına daha iyi bir yöntem değildir; iki katı iş yükü demektir. Takviminiz sınırlıysa tek bir yöntemi iyi uygulamak, ikisini yüzeysel uygulamaktan çok daha güçlü sonuç verir.
Yöntem bölümü nasıl yazılır?
- 01
Deseni adlandırın ve gerekçelendirin
“Bu çalışmada ilişkisel tarama deseni kullanılmıştır” demek yetmez; neden bu desenin araştırma sorusuna uygun olduğu yazılmalıdır.
- 02
Evren ve örneklemi tanımlayın
Evren kimdir, örnekleme yöntemi nedir, kaç kişiye ulaşıldı, hangi ölçütle dâhil edildi?
- 03
Veri toplama aracını tanıtın
Her ölçeğin kaynağı, alt boyutları, puanlama biçimi, orijinal ve bu çalışmadaki güvenirlik değerleri verilmelidir.
- 04
Süreci anlatın
Veri hangi tarihlerde, hangi ortamda, nasıl toplandı? Etik kurul onayı hangi tarihte alındı?
- 05
Analiz planını yazın
Hangi hipotez hangi testle sınanacak, hangi varsayımlar kontrol edilecek?
Sınırlılıkları yazmak
Sınırlılık bölümü, tezin zayıf noktalarının itirafı değil; araştırmacının kendi çalışmasının kapsamını bildiğinin kanıtıdır. Kolayda örnekleme kullandıysanız, tek bir kurumdan veri topladıysanız veya kesitsel bir tasarım kurduysanız bunları yazın ve sonuçların yorumlanmasını nasıl etkilediğini açıklayın.
Jürinin sizden beklediği şey kusursuz bir çalışma değil, kusurlarının farkında olan bir araştırmacıdır.
Yöntem netleştikten sonra sıra analiz planına gelir; bu konuyu SPSS analiz rehberimizde ayrıntılı biçimde ele aldık.
Sık sorulan sorular
Yöntemi tez ortasında değiştirebilir miyim?
Veri toplamadan önce mümkündür ve bazen gereklidir. Veri toplandıktan sonraki değişiklikler genellikle yeni veri toplamayı gerektirir.
Nitel çalışmalarda genelleme yapılabilir mi?
İstatistiksel genelleme yapılmaz; ancak kuramsal genelleme ve aktarılabilirlik hedeflenir. Bunun için bağlamın ayrıntılı betimlenmesi gerekir.
Deneysel desen kurmadan nedensellik iddia edilebilir mi?
Sınırlı biçimde. Boylamsal veri, araç değişken veya doğal deney gibi yaklaşımlar nedensellik iddiasını güçlendirir ancak deneysel kontrolün yerini tam olarak tutmaz.
Yazan
Tez Danışmanlığı
Rehberlerimizi, ön görüşmelerde ve danışmanlık seanslarında en sık karşılaştığımız sorulardan üretiyoruz. Yayımlamadan önce alanında doktora düzeyinde çalışmış bir danışman okur.
Akademik etik ilkelerimiz →İlgili yazılar
Ön görüşme
Tezinizin bulunduğu aşamayı 30 dakikada birlikte değerlendirelim. Ücretsiz, taahhütsüz.
Talep gönderin