Kısa yanıt
Tez önerisi; problem durumu, amaç, önem, sınırlılıklar, kuramsal çerçeve ve yöntem başlıklarından oluşur. İyi bir öneri ne yapacağınızı değil, neden ve nasıl yapacağınızı kanıtlar. Öneriler çoğunlukla üç eksenden birinde reddedilir: özgünlük (bu zaten yapılmış), yöntem (soru ile desen uyuşmuyor) ve fizibilite (bu veriye bu takvimde ulaşılamaz). Ret gerekçesini bu üç eksene ayırmak, düzeltmenin en hızlı yoludur.
Tez önerisi bir niyet beyanı değil, bir kanıt metnidir. Komiteye “şunu çalışacağım” demezsiniz; “bu soru sorulmaya değer, bu yöntemle yanıtlanabilir ve ben bunu bu takvimde yapabilirim” dersiniz. Üç iddiadan biri zayıf kaldığında öneri geri döner.
Bu rehber iki iş yapıyor: önce önerinin bölümlerini ve her bölümün yanıtlaması gereken soruyu anlatıyor, sonra ret gerekçelerini üç eksende çözümleyip her biri için düzeltme yolunu gösteriyor.
Öneri ne kanıtlar? Üç iddia
Hangi enstitüde olursanız olun, öneri metni aynı üç iddiayı taşır. Yazarken her bölümü bu üç iddiadan hangisini desteklediğini bilerek yazın.
- Özgünlük: Bu soru literatürde henüz yanıtlanmamış ya da mevcut yanıt tartışmalı. Kanıt yeri: problem durumu ve kuramsal çerçeve.
- Uygunluk: Seçtiğiniz yöntem bu soruyu gerçekten yanıtlayabilir. Kanıt yeri: yöntem bölümü.
- Fizibilite: Bu veriye ulaşabilir ve bu işi takviminizde bitirebilirsiniz. Kanıt yeri: örneklem, veri toplama planı ve zaman çizelgesi.
Özet: Öneri üç iddiayı kanıtlar — özgünlük, uygunluk, fizibilite. Her bölüm bunlardan birine hizmet eder.
Bölüm bölüm: her başlık hangi soruyu yanıtlar?
- 01
Problem durumu
Yanıtladığı soru: “Neden bu çalışılmalı?” Genel alandan başlayıp somut boşluğa daralan bir huni kurun. Son paragrafta boşluğu tek cümleyle adlandırın: alanyazın şunu göstermiştir, şu konuda ise bilgi sınırlıdır.
- 02
Amaç ve araştırma soruları
Yanıtladığı soru: “Tam olarak neyi öğreneceksiniz?” Amaç tek cümle olmalı ve ölçülebilir olmalıdır. Araştırma soruları ya da hipotezler bu amacın parçalarıdır; her biri yöntemde bir analize karşılık gelmelidir.
- 03
Önem
Yanıtladığı soru: “Kim, ne işe yarayacak?” Kuramsal katkı (alanyazına ne ekliyorsunuz) ve uygulama katkısı (kim bu bilgiyle ne yapabilir) ayrı ayrı yazılır. “Literatüre katkı sağlayacaktır” tek başına bir önem ifadesi değildir.
- 04
Sınırlılıklar ve varsayımlar
Yanıtladığı soru: “Neyi kapsamıyorsunuz?” Sınırlılık yazmak öneriyi zayıflatmaz, güçlendirir: neyi kapsamadığınızı bilmek, kapsadığınız alanda ne kadar net olduğunuzu gösterir.
- 05
Kuramsal çerçeve ve alanyazın
Yanıtladığı soru: “Bu soruyu hangi kuramla açıklayacaksınız?” Kaynakları arka arkaya özetlemek yerine tartışma eksenleri kurun: kimler neyi savunuyor, nerede ayrışıyorlar, sizin çalışmanız bu tartışmada nereye oturuyor.
- 06
Yöntem
Yanıtladığı soru: “Bunu nasıl yapacaksınız?” Desen, evren–örneklem, veri toplama aracı, veri toplama süreci, analiz planı ve etik boyut. Kabul kararını en çok etkileyen bölüm burasıdır; ayrıntı düzeyi diğer bölümlerin toplamından fazla olabilir.
- 07
Zaman çizelgesi
Yanıtladığı soru: “Ne zaman biter?” Savunma tarihinden geriye doğru kurun. Etik kurul onayı için gerçekçi bir süre ayırın; bu süre çoğu takvimde eksik hesaplanır.
Tek cümle testi
Özet: Her bölüm tek bir soruyu yanıtlar; yanıtı olmayan bölüm dolgu olur ve komite bunu görür.
Problem durumunu huniyle kurmak
Problem bölümünün en sık düştüğü hata, ilk paragraftan itibaren çok dar başlamak ya da hiç daralmadan genel kalmaktır. İşleyen yapı bir huni: geniş alandan başlar, her paragrafta bir kademe daralır, son paragrafta boşluğu adlandırır.
- Birinci kademe — alan: Konunun neden genel olarak önemli olduğunu iki üç cümlede kurun. Burada güncel veri ya da alanyazından bir eğilim işinizi görür.
- İkinci kademe — bağlam: Alanı kendi çalışma bağlamınıza indirin. Hangi kurum türü, hangi meslek grubu, hangi ülke ya da hangi dönem?
- Üçüncü kademe — tartışma: Bu bağlamda alanyazında ne biliniyor? Kimler ne buldu, nerede ayrışıyorlar?
- Dördüncü kademe — boşluk: Yukarıdakiler ışığında neyin bilinmediğini tek cümleyle söyleyin. Bu cümle, amacınızın doğrudan gerekçesidir.
Huninin işlediğini test etmenin pratik bir yolu var: son paragraftaki boşluk cümlesini alıp amaç cümlenizin yanına koyun. İkisi birbirinin devamı gibi okunuyorsa yapı sağlamdır; arada bir sıçrama hissediyorsanız bir kademe eksiktir.
Özet: Problem bölümü dört kademede daralır ve son cümlesi amacınızı doğurur.
Soru–analiz eşleşme tablosu
Komitenin yöntem bölümünde aradığı en somut şey şudur: her araştırma sorusunun bir yanıtlanma yolu var mı? Bunu göstermenin en hızlı yolu, öneriye küçük bir eşleşme tablosu koymaktır. Tablo dört sütundan oluşur:
- Araştırma sorusu ya da hipotez — numaralandırılmış hâliyle.
- İlgili değişkenler ve bunların ölçme düzeyi.
- Veriyi hangi araçla toplayacağınız — hangi ölçek, hangi form, hangi kayıt.
- Hangi analizle yanıtlayacağınız — testin adı ve neden o testin uygun olduğu.
Bu tabloyu doldururken boş kalan her hücre, önerinin geri dönme nedenidir. Analiz sütununu dolduramıyorsanız ya soru ölçülebilir değildir ya da veri toplama aracınız o soruya yanıt üretmiyordur. Hangi testin hangi duruma uyduğunu SPSS test seçimi rehberimizde karar tablosuyla ele aldık.
Özet: Tabloda boş kalan hücre, komitenin size soracağı sorudur; öneriyi sunmadan önce siz doldurun.
Ret gerekçesini çözümlemek
Komiteden gelen geri bildirim çoğunlukla kısa ve genel olur: “konu fazla geniş”, “yöntem yetersiz”, “katkı net değil”. Bu ifadeler tek başına ne yapacağınızı söylemez. Yapmanız gereken, gerekçeyi üç eksenden hangisine ait olduğunu belirlemek ve o eksenin düzeltme yolunu izlemek.
| Komiteden duyduğunuz | Altında yatan eksen | Düzeltme yolu |
|---|---|---|
| “Bu zaten çalışılmış” | Özgünlük | Mevcut çalışmalardan farkınızı örneklem, bağlam, değişken ya da yöntem düzeyinde tek cümlede yazın |
| “Katkı net değil” | Özgünlük | Önem bölümünü kuramsal ve uygulama katkısı olarak ikiye ayırın, her birini somutlaştırın |
| “Konu çok geniş” | Fizibilite | Amacı tek bir ilişkiye indirin; kalan soruları sınırlılıklar bölümüne taşıyın |
| “Yöntem soruya uymuyor” | Uygunluk | Her araştırma sorusunun karşısına hangi analizle yanıtlanacağını yazın; boş kalan satır sorunun kaynağıdır |
| “Örneklem yetersiz” | Uygunluk | Güç analiziyle gereken sayıyı hesaplayın ve gerekçesini yazın |
| “Bu veriye ulaşamazsınız” | Fizibilite | Erişim iznini ve ulaşma yolunu belgeleyin; gerekirse hedef kitleyi ulaşılabilir bir örnekleme çevirin |
| “Ölçek uygun değil” | Uygunluk | Türkçe geçerlik–güvenirlik çalışması olan bir ölçek seçin ya da uyarlama sürecini plana ekleyin |
| “Takvim gerçekçi değil” | Fizibilite | Etik kurul ve veri toplama sürelerini gerçek değerlerle yeniden hesaplayın |
Gerekçeyi maddeleyip her maddeye ayrı ayrı yanıt üretmek, ikinci sunumda kabul olasılığını belirgin biçimde artırır. Komite, eleştirisinin nereye gittiğini görmek ister.
Özet: “Yöntem yetersiz” bir talimat değil, bir başlıktır; onu tablodaki somut düzeltmeye çevirin.
Öneriyi zayıflatan altı alışkanlık
Kontrol listesi
- Amaç cümlesini birden fazla iddia taşıyacak biçimde uzatmak — tek amaç, tek cümle.
- Alanyazını kronolojik özet listesine çevirmek; tartışma eksenleri kurmamak.
- Yöntem bölümünü “anket uygulanacaktır” düzeyinde bırakmak; hangi ölçek, kaç kişi, hangi analiz yazılmamak.
- Sınırlılıkları gizlemek; kolayda örneklemi hiç anmamak.
- Etik kurul sürecini takvime hiç koymamak.
- Hipotezleri yazıp hiçbirini yöntemdeki bir analizle eşleştirmemek.
Özet: Bu altı maddeyi düzeltmek, çoğu önerinin ikinci turda geçmesi için yeterlidir.
Öneri kabul edildikten sonra
Kabul, işin bittiği değil başladığı andır. Sıradaki iki adım genellikle paralel yürür: etik kurul dosyasının hazırlanması ve yöntem bölümünün ayrıntılandırılması. Etik kurul onayını beklerken alanyazın bölümünü yazmaya devam etmek, takvimde en çok zaman kazandıran alışkanlıktır.
Başvuru dosyasının nasıl kurulacağını etik kurul rehberimizde, desen ve örneklem kararlarını ise araştırma yöntemi rehberimizde ele aldık. Gereken katılımcı sayısını hesaplamak için örneklem büyüklüğü rehberine bakabilirsiniz.
Özet: Onayı beklerken durmayın; literatür bölümü bu boşlukta yazılır.
Ne zaman destek almalısınız?
Öneriyi yukarıdaki yapıyla kendiniz yazabilirsiniz; tablodaki düzeltmeler çoğu ret gerekçesini karşılar. Destek şu durumlarda anlamlı olur:
- Öneriniz ikinci kez geri döndü ve gerekçeyi hangi eksene yerleştireceğinizi çözemiyorsunuz.
- Amaç cümlesini bir türlü tek cümleye indiremiyorsunuz; her denemede iki ayrı çalışma çıkıyor.
- Yöntem bölümünüzde her araştırma sorusunun karşısına bir analiz yazamıyorsunuz.
- Savunma dönemi belli ama takvimin tutup tutmayacağını hesaplayamıyorsunuz.
Sık sorulan sorular
Tez önerisi kaç sayfa olmalı?
Enstitüye göre değişir; sosyal bilimlerde 20–40 sayfa yaygındır. Şablonunuzda belirtilen sınır esastır. Sayfa sayısını doldurmak için alanyazın bölümünü şişirmeyin — komite yöntem bölümünün ayrıntısına bakar.
Öneri aşamasında veri toplamış olmam gerekir mi?
Hayır; aksine, öneri kabul edilmeden ve etik kurul onayı alınmadan insan katılımcıdan veri toplanmamalıdır. Onay öncesinde topladığınız veriyi çoğu enstitü geçersiz sayar.
Hipotez mi yazmalıyım, araştırma sorusu mu?
Alanyazına dayalı yönlü bir beklentiniz varsa hipotez, keşfedici bir çalışma yürütüyorsanız araştırma sorusu yazarsınız. Nitel desenlerde araştırma sorusu standarttır. Hangisini seçerseniz seçin, her birinin yöntemde bir karşılığı olmalıdır.
Öneriyi yazarken kaç kaynak kullanmalıyım?
Sabit bir sayı yok; belirleyici olan boşluğu gösterebilmeniz. Alandaki temel tartışmaları ve son yıllardaki güncel çalışmaları kapsıyorsanız sayı ikincildir. İyi seçilmiş ve gerçekten tartışılmış kaynaklar, uzun bir listeden daha ikna edicidir.
Yazan
Tez Danışmanlığı
Rehberlerimizi, ön görüşmelerde ve danışmanlık seanslarında en sık karşılaştığımız sorulardan üretiyoruz. Yayımlamadan önce alanında doktora düzeyinde çalışmış bir danışman okur.
Akademik etik ilkelerimiz →İlgili yazılar
Ön görüşme
Tezinizin bulunduğu aşamayı 30 dakikada birlikte değerlendirelim. Ücretsiz, taahhütsüz.
Talep gönderin