Benzerlik Oranı: Raporu Doğru Okumak ve Etik Yolla Düşürmek

Raporu ilk kez açtığınızda gözünüz doğrudan sağ üstteki yüzdeye gider. O sayı, tek başına, size çok az şey söyler. Kaynakçadan gelen %20 ile tek bir makaleden gelen %12 aynı anlama gelmez; ikincisi çok daha ciddidir.

Bu rehber raporu kendi başınıza okumanız için yazıldı: hangi eşleşmeyi görmezden geleceğinizi, hangisine müdahale edeceğinizi ve müdahaleyi nasıl yapacağınızı anlatıyor.

Rapordaki yüzde neyi ölçer?

Turnitin metninizi yayın veri tabanları, internet arşivi ve daha önce yüklenmiş öğrenci çalışmalarıyla karşılaştırır; eşleşen bölümleri işaretler ve her eşleşmeye bir kaynak atar. Toplam yüzde, işaretlenen karakterlerin metnin tamamına oranıdır.

Bu hesabın içine sorun oluşturmayan pek çok şey de girer. Bu yüzden yüzdeyi bir eşikle karşılaştırmadan önce raporun içine bakmanız gerekir.

Özet: Yüzde bir sonuç değil, bir başlangıç noktasıdır; kararı rapor içindeki dağılım verir.

Raporu kaynak bazında okumak

Turnitin arayüzünde sağ panelde kaynak listesi bulunur: her kaynağın yanında o kaynaktan gelen eşleşme yüzdesi ve metinde karşılık gelen renk kodu yer alır. Raporu okumanın doğru sırası şudur:

Özet: Raporu toplam yüzdeden değil, kaynak listesinin en üstünden okumaya başlayın.

Meşru ortak kalıplar ile gerçek sorunu ayırmak

İşaretli her blok bir sorun değildir. Akademik metinlerde bazı ifadelerin başkalarıyla örtüşmesi kaçınılmazdır, hatta beklenir. Aşağıdaki tablo, karşınıza çıkacak eşleşme türlerini ve ne yapmanız gerektiğini eşleştiriyor.

Özet: İşaretli blokların çoğu meşrudur; enerjinizi yalnızca son üç satıra ayırın.

Gerçek yeniden ifade nasıl yapılır?

En sık yapılan hata, kaynak metni ekranda açık tutup sözcükleri tek tek değiştirmektir. Bu yöntemle cümle iskeleti aynı kalır ve rapor bunu yakalar. Yeniden ifade bir sözcük oyunu değil, anlama işidir.

1. Kaynak paragrafı okuyun, sonra kapatın. Ekranda ya da elinizde tutmayın.
2. Paragrafın söylediğini tek cümleyle, kendi kelimelerinizle not edin. Hatırlayamıyorsanız yeterince anlamamışsınız demektir; yeniden okuyun.
3. Notunuzdan hareketle kendi paragrafınızı yazın. Cümle sırasını, vurguyu ve bağlaçları kendi anlatımınıza göre kurun.
4. Yazdıktan sonra kaynağa dönüp doğruluğu kontrol edin; ifade benzerliğini değil, bilginin doğruluğunu denetleyin.
5. Atfı ekleyin. Yeniden ifade, atıf yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz — fikir hâlâ başkasınındır.

Özet: Kaynağı kapatın, anladığınızı yazın, sonra atfı ekleyin.

Eksik atıfı bulmak ve tamamlamak

İşaretli blok kaynaksızsa iki olasılık vardır: atıf hiç yapılmamıştır ya da paragrafın başında yapılmış ama devamındaki cümlelerin de aynı kaynağa ait olduğu belli değildir. İkincisi, iyi niyetli yazarların en sık düştüğü tuzaktır.

• Bir paragrafın tamamı tek kaynağa dayanıyorsa, paragrafın başında kaynağı belirtin ve devamında “aynı çalışmada”, “yazarlara göre” gibi bağlayıcılarla sürekliliği görünür kılın.
• Farklı kaynaklardan gelen bilgileri aynı paragrafta harmanlıyorsanız, her cümlenin kaynağını ayrı ayrı gösterin.
• Sayı, oran ve tanım içeren cümlelerde atıf zorunludur; bunlar yeniden ifadeyle atıf yükümlülüğünden kurtulmaz.
• İkincil kaynaktan aktarıyorsanız “akt.” kullanın ve kaynakçaya yalnızca okuduğunuz kaynağı yazın.

Atıf–kaynakça eşleşmesini sistematik denetlemeyi APA 7 rehberimizde, referans yöneticisi kurmayı ise Zotero rehberimizde ele aldık.

Özet: Paragrafın tamamı tek kaynaktansa bunu okura görünür kılın; sessiz süreklilik en sık atlanan hatadır.

Kabul edilebilir oran diye tek bir sayı var mı?

Hayır. Enstitüler kendi yönergelerinde farklı üst sınırlar tanımlar ve bu sınırı farklı ayarlarla (kaynakça dâhil/hariç, alıntı dâhil/hariç) hesaplar. Başka bir üniversitenin sınırını kendinize ölçüt almayın.

Yapmanız gereken üç şey var: kendi enstitünüzün yönergesindeki sınırı ve hesaplama ayarını öğrenmek, raporu bu ayarla almak, sonra da sayıya değil dağılıma bakmak. Sınırın altında kalan ama tek kaynaktan uzun bir blok içeren bir metin, sınırın üstünde kalan dağınık bir metinden daha risklidir.

Özet: Sınır enstitünüzün yönergesinde yazar; oranın altında kalmak tek başına güvence değildir.

Yapay zekâ tespiti üzerine

Turnitin'in yapay zekâ tespit modülü birçok kurumda etkin ve benzerlik oranından ayrı bir gösterge olarak raporlanıyor. Ancak asıl mesele tespit edilip edilmemek değil: tezin bilimsel sorumluluğu size ait ve savunma masasında metnin her cümlesini açıklamanız bekleniyor.

Yapay zekâ araçlarını kaynak taraması, dil kontrolü veya taslak düzenleme gibi destek işlerinde kullanmakla metni ürettirmek arasında niteliksel bir fark var. Enstitünüzün bu konudaki politikasını öğrenin ve gerekiyorsa aldığınız desteği beyan edin.

Özet: Sorumluluk sizde; aracın ne yaptığını değil, sizin ne ürettiğinizi savunacaksınız.